حال ببينيم چرا ارسطو يعنى بزرگترين متفكر دنياى قديم از اين فكر ارتجاعى جانبدارى مىكند . عده‌اى از صاحبنظران معتقدند كه اخلاق و عادات بشرى و كليه ناعدالتيها و تمام صور فساد اجتماعى ، مانند دروغگويى ، تزوير ، وقاحت ، و پستى كه در يك اجتماع طبقاتى كه بر اصول آقايى انسان بر انسان مبتنى است وجود دارد ، خود نتيجه و محصول وضع قواى توليدى است . هر وقت قواى توليدى تغيير كند سازمان اجتماعى و اخلاق و عادات جامعه نيز دگرگون مىگردد . به عقيدهء اين دسته از دانشمندان ، تاريخ بشر از قسمتهاى مجزا و بدون ارتباط به‌هم ؛ يعنى تاريخ حقوق ، تاريخ اخلاق ، تاريخ فلسفه ، و غيره تشكيل نمىشود بلكه تاريخ بشر عبارت است از يك تاريخ منحصربه‌فرد مناسبات اجتماعى افراد بشر كه در نتيجهء وضع و درجهء تكامل قواى توليدى اجتماع به وجود مىآيد ، آنچه كه به نام « طرز تفكر » « 44 » معروف است ، عبارت است از همان انعكاس ساده و متنوع اين تاريخ منحصربه‌فرد و غيرقابل تقسيم بشرى در مغزهاى افراد انسان . بنابراين ، اگر مردى چون ارسطو نظام بردگى را مىپسندد و به مظالم رژيم بردگى صحه مىگذارد براى آن است كه فكر ارسطو محصول و انعكاس سازمان اقتصادى آن دوره است و منافع طبقاتى ارسطو ايجاب مىكند كه نظام اقتصادى بردگى را مورد تأييد قرار دهد . از آنچه گفتيم چنين برمىآيد كه نيروهاى توليدى كه در اختيار بشر است سرچشمه و منشأ كليهء روابط اجتماعى است . اين روابط منافع و تمايلاتى را به وجود مىآورد و با گذشت زمان ، اين منافع به صورت قوانين تظاهر مىكند و هرقانون حامى و مدافع طبقهء بخصوصى است . تكامل نيروهاى توليدى باعث مىشود كه اجتماع بشر به طبقات مختلف تقسيم شود . منافع اين طبقات نه تنها با يكديگر اختلاف دارد بلكه در مواردى بين منافع طبقات تضاد كامل حكمفرماست . در نتيجهء تضاد منافع ، كشمكشهاى خصمانه بين طبقات يا مبارزهء طبقاتى پديد مىآيد و در نتيجه سازمان خانوادگى جاى خود را به سازمان دولتى واگذار مىكند . و وظيفهء سازمان دولتى اين است كه منافع طبقهء حاكمه را حمايت و نگهدارى نمايد . به اين ترتيب ، حقوق اجتماعى ، نظم دولتى ، و اخلاق هريك از اقوام ، نتيجهء مستقيم روابط اقتصادى حاكم در بين آن قوم است . شهرها و بدايع تاريخى عهد كهن معلوم نيست از چه تاريخى جامعه‌هاى ده‌نشين به جوامع شهر تبديل شده‌اند ؛ آنچه مسلم است اينكه ، پيدايش و بقاى شهر هنگامى ميسر است كه دادوستد كالاها و مصنوعات گوناگون در سايهء امنيت راهها امكان‌پذير باشد و در پناه حكومت مركزى مقتدر ، فئودالها و ياغيان ، متعرض مردم شهرنشين نشوند . تأمين آذوقهء شهرهاى بزرگ و پرجمعيت فقط با داشتن راههاى

--> ( 44 ) . ideologie